درسنامه آموزشی کار و فناوری کلاس هشتم

فرایند اجرای پروژهٔ طراحی و ساخت کیف

بافندگی یکی از هنرهای بشر از ابتدای زندگی وی بوده است. انسان‌ها توانسته‌اند با استفاده از هنر بافندگی بسیاری از نیازهای خود را برطرف کنند. شما نیز می‌توانید با فرا گرفتن تعدادی از مهارت‌های بافندگی در این پودمان، برخی از نیازهای خود، خانواده و مدرسه را برطرف کنید.

تاکنون اندیشیده‌اید که با داشتن یک نخ چه کارهایی می‌توانید انجام دهید؟
بافت تار و پود یا «بافت تخت» چه کاربردهایی دارد؟
در چه محله‌هایی از این روش بافت استفاده می‌شود؟

برای تهیهٔ بافتهٔ مورد نظر، در گام نخست لازم است به کاربرد و هدف آن توجه داشته باشید. سپس طرحی را با مداد و در اندازهٔ مورد نیاز طراحی کنید. برآورد مقدار مواد مصرفی گام بعدی شماست که از روی طرح امکان‌پذیر می‌شود. اجرای این مراحله‌ها به شما در مصرف بهینهٔ زمان و هزینه، بسیار کمک می‌کند.

کشور عزیزمان ایران، دارای انواع صنایع دستی زیبا و کاربردی است. بخش وسیعی از این صنایع دستی را دست بافته‌های گوناگون تشکیل می‌دهند. انواع پارچه، نوار، سبد، حصیر، طناب، گلیم و قالی نمونه‌هایی هستند که با روش‌هایِ متنوعِ بافت تولید می‌شوند (شکل 1-6).

برای شروع کار با یکی از هم کلاسی‌های خود یک گروه کاری تشکیل دهید.

برای انجام این کار نیازسنجی لازم است، ابتدا نیازهای خود را بررسی کنید و ببینید چه وسیله‌ای نیاز دارید که با بافت تخت تأمین می‌شود.

پس از آنکه موضوع را تعیین کردید، با یک طرح دستی‌نمای کلی از محصول مورد نظر را رسم کنید. حالا لازم است اندازه (طول و عرض)، شکل و رنگ آن‌را به تناسب کاربرد و سلیقهٔ خود در نظر بگیرید و طرح دقیق آن‌را با خط‌کش روی کاغذ رسم کنید.

بافت تخت

بافت تخت برای تولید پارچه‌های دست بافت و گلیم ساده به‌کار می‌رود. اکنون این روش بافت را با یکدیگر تمرین کنید تا بتوانید به محصول زیبای مورد نظر خود برسید.

مواد و ابزار مورد نیاز: مداد، کاغذ ${{A}_{4}}$، پاک‌کن، نی‌پلاستیکی بلند (یک بسته)، خط‌کش 30 سانتی‌متری، سوزن پلاستیکی بزرگ، نخ کاموای ضخیم و متوسط (دو رنگ دلخواه) و قیچی.

مراحل اجرای کار: در این پودمان اجرای بافت تخت، تولید یک کیف، بند کیف (طناب) و منگوله ارائه می‌شود. شما نیز می‌توانید هنگام یادگیری این مهارت‌ها، وسیلهٔ مورد علاقهٔ خود را که قبلاً نیازسنجی کرده‌اید، با این روش بسازید.

مرحلۀ اول

پودگذاری: نخست از روی طرحی که قبلاً تهیه کرده‌اید اندازهٔ طول و عرض بافت خود را مشخص کنید (شکل 2-6). سپس تعدادی نی، که طول آن‌ها بیشتر از دو برابر طول طرح شما باشد، تهیه کنید (شکل 3-6). اندازهٔ طول بافت را تعداد نی‌هایی تشکیل می‌دهند که کنار هم قرار می‌گیرند.

مرحلۀ دوم

تارگذاری: در انتهای مرحلهٔ پودگذاری، یک سر نخ بافتهٔ شما در بالا و سر دیگر آن در پایین به صورت آزاد باقی‌مانده است، همان‌طور که در شکل 9-6 می‌بینید، یک نخ از سمت راست و سر دیگر آن از سمت چپ بیرون آمده است. نخ یک سمت را به‌اندازهٔ بلندی بافته اندازه بگیرید و آن‌را تقریباً به‌اندازهٔ نسبت 5 به 8 تعداد نی‌ها تا کنید. نخ سمت دیگر را نیز به اندازه طول بافته اندازه بگیرید و به تعداد نی‌های باقی‌مانده تا کنید (شکل 12-6). 

شکل 12-6- مراحله‌های اندازه‌گیری نخ‌های دو طرف برای تارگذاری

سوزن پلاستیکی را بردارید و نخ بالایی را از سوراخ آن عبور دهید. حال سوزن پلاستیکی و نخ را در اولین نی وارد و آن‌را محکم کنید. سوزن و نی را با هم از داخل قسمت بافته شده وارد کنید و از سر دیگر آن خارج کنید. نخ خارج شده را به‌آرامی بکشید، به‌گونه‌ای که بافته‌ها تناسب و فشردگی معمولی داشته باشند. برای این کار بهتر است دست دیگر خود را روی بافته قرار دهید (شکل 13-6).

شکل 13-6- شروع مراحل تارگذاری

اگر بخواهید بافته استحکام بیشتری داشته باشد پودها را به شکل دو لایه از میانه بافته‌ها عبور دهید.

حالا دوباره سوزن را از همان سمتی که خارج شده است از نی کناری عبور دهید و سپس آن‌را از طرف مقابل، همراه نی خارج کنید. این کار را ادامه دهید تا نخ به پایان برسد (شکل 14-6). 

شکل 14-6- ادامه تارگذاری

اکنون به نیمهٔ کار رسیده‌اید. این بار سوزن را از نخ خارج سازید و سرنخِ آزاد را از سمت دیگِر کار از سوراخ سوزن عبور دهید. نخ و سوزن را از اولین نی کناری عبور دهید و مانند مرحلهٔ قبل، کار را تکرار کنید (شکل 15-6). 

شکل 15-6- پودگذاری طرف دیگر یاخته

در نهایت دو نخ در یک نقطه در وسط بافته به هم می‌رسند.

برای پنهان کردن سرنخ‌ها در بین بافته، وقتی نخ و سوزن به نی میانی کار (که قبلاً نخِ سرِ دیگر در آن پایان یافته بود) رسید دوباره آن را از همان نی عبور دهید و نی را نیز این بار همراه با نخ و سوزن از وسط کار خارج کنید. همچنین اگر نی در میان کار باقی نمانده باشد، شما می‌توانید نخ را با استفاده از سوزن از میان بافته عبور دهید و آن را پنهان کنید (شکل 16-6). 

شکل 16-6- مراحله‌های پنهان کردن دو سرنخ پود در میان بافته

مرحلۀ سوم

بافت شیرازه و بند (طناب): اکنون بافتهٔ تخت کامل شده است. اگر بخواهید با آن کیفی تهیه کنید، لازم است بافتهٔ خود را از وسط تا کنید و دو طرف آن را به هم اتصال دهید. به این منظور دو نیمهٔ بافتهٔ تخت را روی هم قرار دهید و با سوزن پلاستیکی و نخ به شکل پیچ‌باف یا دندان موشی، لبه‌های کناری دو نیمه را به یکدیگر بدوزید. به این کار «شیرازه‌پیچی» می‌گویند (شکل 17-6).

شکل 17-6- مراحله‌های اتصال یا شیرازه‌ پیچی

بافت بند: ایلات و عشایر ایرانی، نه تنها در بافت انواع زیراندازها، مانند قالی، گلیم و گبه، مهارت دارند، بلکه انواع بند و طناب‌های گوناگون، را به آسانی می‌بافند. طناب‌ها کاربردهای متفاوتی دارند، مانند بستن وسایل به یکدیگر، تزیین دورتادور چادرهای عشایری (سیاه چادرها) و بند چنته (کیف). امروزه از طناب برای بندهایی در پوشاک، مانند انواع بند پیراهن، بند شلوارهای ورزشی و نیز بند بند کیف تلفن همراه استفاده می‌شود (شکل‌های 18-6، 19-6 و 20-6).

حال باید برای کیفی که بافته‌اید بند تهیه کنید. نخ کاموای ضخیم از دو رنگ انتخاب کنید. بلندی هر کدام را بیش از دو برابر طول‌بندی که می‌خواهید ببافید در نظر بگیرید. هر دو نخ را، پس از تا کردن از میان، به دستگیرهٔ در، میخ یا موارد مشابه دیگر آویزان کنید. می‌توانید با کمک هم‌گروهی خود مانند شکل 21-6 عمل کنید.

دو نخ در طرف راست و دو نخ در طرف چپ قرار دارند که از هر دو رنگ‌اند. اگر بخواهید بندی با طرح راه‌راه داشته باشید، هنگام بافت باید همواره جفت نخ‌ها در طرف راست هم رنگ یکدیگر و جفت نخ‌ها در طرف چپ از یک رنگ باشد. 

مرحلۀ چهارم

اتصال و تزئین: پس از پایان بافت بند، حدود پنج سانتی‌متر آن را آزاد بگذارید. اکنون انتهای بافت را با نخ‌ها گره بزنید و سر بند را از دستگیرهٔ در خارج کنید. حلقهٔ ایجاد شده در سرِ بند را از داخل لبه و از یک طرف کیف وارد و سپس آن را از طرف دیگر خارج کنید. بند را از داخل آن عبور دهید و بکشید تا یک سر به بند کیف محکم شود. آن‌گاه سر دیگر بند را به طرف دیگر کیف با همان نخ‌های آزاد بند گره بزنید. در پایان اضافه نخ‌ها را به بیرون کیف بکشید و تاب هر نخ را باز کنید تا به شکل گل درآید (شکل 24-6).

شکل 24-6- مراحله‌های اتصال بند به کیف

نمونه‌های دیگِر آثار صنایع دستی را که به روش بافت تخت تهیه و به شکل‌های گوناگون تزیین شده‌اند، در شکل‌های 25-6 و 26-6 مشاهده می‌کنید.

پروژه‌های نیمه تجویزی برخی از استان‌های کشور در جدول 2-6 معرفی شده‌اند که مراحل ساخت آنها را می‌توانید از وبگاه گروه کار و فناوری دریافت کنید.

جدول 2-6- پروژه‌های نیمه‌تجویزی صنایع دستی